Huyết Áp Ở Người Lớn Tuổi

Bảng phân loại áp dụng ở tuổi 30 cũng áp dụng ở tuổi 80. Theo hướng dẫn của Trường môn Tim mạch Hoa Kỳ và Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ, bình thường là dưới 120/80 mmHg và tăng huyết áp bắt đầu từ 130/80 mmHg — không hề có một “bảng riêng cho người cao tuổi” với ngưỡng nới rộng hơn, dù nhiều trang web ngụ ý như vậy. Một chỉ số sẽ rơi vào nhóm cao hơn nếu một trong hai con số đạt ngưỡng đó.

Hướng dẫn châu Âu (ESC/NICE) lại vạch ranh giới điều trị ở mức 140/90 mmHg, và cả hai truyền thống đều đồng ý về điều quan trọng nhất ở đây: ở người lớn tuổi, bảng phân loại cho biết bạn đang đứng ở đâu, còn bác sĩ quyết định bạn nên ở đâu. Phân loại thì chung cho tất cả; mục tiêu điều trị thì riêng cho từng người. Sự phân biệt đó xuyên suốt cả bài viết này.

Điều đúng ở mọi lứa tuổi: mức trung bình 150/90 là tăng huyết áp giai đoạn 2 ở tuổi 75 cũng như ở tuổi 45, và việc điều trị vẫn giảm rõ rệt đột quỵ, suy tim và nhồi máu cơ tim. Riêng tuổi tác không bao giờ là lý do để bỏ qua những con số cao.

Động mạch cứng lại qua nhiều thập niên. Những thành mạch đàn hồi từng hấp thu cú dội của mỗi nhịp tim nay nhường chỗ cho thành mạch cứng hơn, truyền cú dội đó đi tiếp — nên áp lực ở thời điểm tim co bóp (tâm thu) leo lên, trong khi áp lực giữa các nhịp đập (tâm trương) thường giảm xuống từ khoảng tuổi 60 trở đi.

• Tăng huyết áp tâm thu đơn độc — con số trên cao đi kèm con số dưới bình thường hoặc thấp, chẳng hạn 165/70 — là dạng huyết áp cao thường gặp nhất sau tuổi 65. Đây không phải một lỗi vặt khi đo và cũng không phải “nửa vấn đề”: ở người lớn tuổi, con số tâm thu mới là yếu tố dự báo mạnh hơn về đột quỵ và bệnh tim, và đó là con số mà các quyết định điều trị dựa vào.
• Áp lực mạch ngày càng rộng — khoảng cách giữa hai con số — chính là sự xơ cứng đó nhìn từ một góc khác. Một khoảng cách đã vượt xa mức khoảng 60 mmHg đáng được nhắc đến trong lần khám tới, chứ không phải một tình huống cấp cứu.
• Các mức trung bình nói lên câu chuyện: chỉ số điển hình vào khoảng 130–140 trên 68–78 mmHg ở độ tuổi 70 và khoảng 130–142 trên 66–76 mmHg sau tuổi 80 — nghĩa là người lớn tuổi trung bình đang ở ngay ngưỡng tăng huyết áp hoặc cao hơn. Chính vì vậy “bình thường ở tuổi tôi là bao nhiêu” là câu hỏi sai; “mục tiêu của tôi nên là bao nhiêu” mới là câu hỏi đúng.

Điều trị huyết áp có còn đáng giá ở giai đoạn muộn của cuộc đời không? Câu hỏi này đã được kiểm chứng trực tiếp: trong nghiên cứu SPRINT, những người từ 75 tuổi trở lên được điều trị tới mục tiêu thấp hơn có ít nhồi máu cơ tim, đột quỵ và tử vong hơn đáng kể so với những người điều trị theo mục tiêu thông thường. Lợi ích không hết hạn theo tuổi tác.

Đồng thời, các hướng dẫn cố ý linh hoạt hơn sau khoảng tuổi 75 so với ở tuổi 50, vì rủi ro của việc điều trị cũng thay đổi:

• Với phần lớn người lớn tuổi khỏe mạnh, còn tự lập, bác sĩ hướng tới các mục tiêu gần như giống với bệnh nhân trẻ hơn — theo hướng dẫn ACC/AHA là dưới 130/80 mmHg nếu việc điều trị được dung nạp tốt. Hướng dẫn châu Âu diễn đạt điều đó là điều trị tới một khoảng tương tự “nếu dung nạp được”, và thận trọng hơn khi qua tuổi 85.
• Khi có tình trạng suy yếu, nhiều bệnh đi kèm hoặc kỳ vọng sống hạn chế, bác sĩ có thể cố ý chấp nhận chỉ số cao hơn. Thuốc huyết áp có thể tương tác với nửa tá thuốc khác mà nhiều người lớn tuổi đang dùng, và hạ huyết áp xuống quá thấp làm tăng nguy cơ chóng mặt và té ngã — điều có thể nguy hiểm hơn, và sớm hơn, so với chính tình trạng tăng huyết áp.
• Mục tiêu là một quyết định, không phải một mặc định. Nếu bạn đã ngoài 75 và chưa ai từng cho bạn biết mục tiêu của bạn là bao nhiêu, đó là một câu hỏi mở đầu tốt cho lần khám tới — hãy mang theo một tuần chỉ số đo tại nhà.

Hai điều không bao giờ được tự làm: chấp nhận chỉ số cao vì “tôi già rồi, thế là bình thường”, hoặc tự ngưng rồi tự dùng lại thuốc huyết áp mà không hỏi bác sĩ. Cả hai đều gây hại thật sự; cả hai đều xảy ra mỗi ngày.

Ở người lớn tuổi, huyết áp tụt xuống quá thấp cũng quan trọng như huyết áp lên quá cao — bởi hậu quả của một cú tụt thường là một cú ngã, và những cú ngã ở tuổi 80 làm thay đổi cuộc đời theo cách mà ở tuổi 40 hiếm khi xảy ra.

• Hạ huyết áp tư thế là mức tụt khoảng 20 mmHg tâm thu (hoặc 10 mmHg tâm trương) trong vòng ba phút sau khi đứng dậy. Tình trạng này trở nên phổ biến hơn theo tuổi, và thuốc huyết áp có thể làm nó nặng thêm. Dấu hiệu điển hình: choáng váng, mờ mắt hoặc loạng choạng trong những khoảnh khắc đầu tiên sau khi rời khỏi giường hay ghế.
• Sau bữa ăn cũng đáng kể. Huyết áp có thể tụt rõ rệt trong khoảng một giờ sau khi ăn (hạ huyết áp sau ăn), một nguyên nhân gây chóng mặt phổ biến khác ở người lớn tuổi nhưng ít được nhận ra.
• Nên làm gì: nếu đứng lên khiến bạn chóng mặt, hãy đo khi ngồi rồi đo lại sau khi đứng một phút và ba phút, ghi lại cả hai, và đưa cho bác sĩ xem. Hãy đứng dậy theo từng bước — ngồi dậy, dừng lại một chút, rồi mới đứng lên. Đừng tự điều chỉnh thuốc; cách xử lý thường chỉ là một thay đổi nhỏ về liều, thời điểm uống hoặc loại thuốc, được thực hiện có chủ đích.

Chỉ số dưới khoảng 90/60 mmHg được xếp là thấp trên bảng phân loại. Nếu chúng đi kèm triệu chứng, bài viết của chúng tôi về huyết áp thấp trình bày các nguyên nhân và khi nào cần đi khám.

Kỹ thuật chuẩn — ngồi nghỉ năm phút, tựa lưng, bàn chân đặt phẳng trên sàn, vòng bít ngang tim, hai lần đo cách nhau một phút, sáng và tối trong bảy ngày — không thay đổi theo tuổi. Một vài điều đáng chú ý thêm sau tuổi 65:

• Hãy dùng máy đo có vòng bít bắp tay. Máy đo cổ tay nhạy hơn nhiều với tư thế tay và với động mạch đã xơ cứng — nếu buộc phải dùng, bài viết về máy đo cổ tay của chúng tôi giải thích cách giữ tay cho đúng. Hãy kiểm tra cỡ vòng bít so với bắp tay của bạn; vòng bít quá nhỏ sẽ cho chỉ số cao.
• Nhịp tim không đều làm thay đổi quy trình. Rung nhĩ thường gặp sau tuổi 70, và máy đo tự động có thể gặp khó khăn với nó — chỉ số có thể dao động rất nhiều hoặc máy hiện biểu tượng nhịp tim không đều. Hãy đo ba lần và ghi lại cả ba thay vì tin vào một lần, và báo cho bác sĩ biết là ký hiệu nhịp bất thường đã xuất hiện.
• Chỉ số đo tại nhà thấp hơn chỉ số tại phòng khám. Mức trung bình tại nhà từ 135/85 mmHg trở lên tương ứng với khoảng 140/90 đo tại phòng khám. Nếu chỉ số ở phòng khám của bạn luôn cao hơn ở nhà, hiện tượng đó có tên gọi riêng — tăng huyết áp áo choàng trắng — và đo tại nhà chính là cách gỡ rối nó.
• Hãy giữ một nhật ký mà bác sĩ thực sự dùng được. Một tuần chỉ số có ghi ngày kèm ghi chú hơn hẳn một hộp đầy giấy vụn. Một mẫu nhật ký đơn giản dùng được trên giấy; còn ứng dụng sẽ tính trung bình, vẽ biểu đồ và xuất PDF giúp bạn — rất hữu ích khi mắt kém hoặc khi viết tay khiến việc ghi giấy thành cực hình.

Huyết áp hiếm khi báo hiệu vấn đề bằng triệu chứng, vì vậy diễn biến trong nhật ký của bạn quan trọng hơn cảm giác của bạn. Hãy hành động với những trường hợp sau:

• Trên 180/120 mmHg: hãy nghỉ vài phút rồi đo lại. Nếu chỉ số vẫn cao như vậy và bạn bị đau ngực, khó thở, yếu người, nói khó hoặc thay đổi thị lực, hãy gọi số cấp cứu tại địa phương bạn. Nếu chỉ số vẫn cao như vậy nhưng không có triệu chứng, hãy liên hệ bác sĩ ngay trong ngày.
• Xu hướng tăng dần kéo dài: mức trung bình tại nhà đã chuyển sang nhóm cao hơn và giữ nguyên ở đó một, hai tuần thì đáng để đặt lịch khám — không phải vì hôm nay sẽ có chuyện gì xảy ra, mà vì điều chỉnh sớm thì dễ còn điều chỉnh muộn thì không.
• Chóng mặt mới xuất hiện sau khi đổi thuốc: hãy báo lại thay vì cố chịu đựng. Chuyện này thường khắc phục được, và đó là con đường dẫn tới té ngã dễ phòng tránh nhất.
• Chỉ số dao động thất thường từ lần đo này sang lần đo khác: hãy mang máy đo và nhật ký của bạn tới buổi khám để phân biệt được vấn đề do kỹ thuật hay do nhịp tim.