อัตราการเต้นของหัวใจตามอายุ: ชีพจรขณะพักปกติ

วัดขณะพัก คือนั่งพักสักไม่กี่นาที ไม่ใช่หลังดื่มกาแฟ ขึ้นบันได หรือเครียด:

ค่าเดียวไม่ใช่คำตัดสิน ชีพจรของคุณเปลี่ยนได้ในทุกนาที จึงควรดูชีพจรขณะพักที่คุณเห็นซ้ำ ๆ โดยวัดด้วยวิธีเดิมและในเวลาเดียวกันของวันจะดีที่สุด ซึ่งเป็นสิ่งที่เทคนิคการวัดความดันโลหิตที่ถูกต้องให้คุณฟรีอยู่แล้ว เพราะทุกครั้งที่วัดด้วยเครื่องวัดจะได้ค่าชีพจรมาด้วย

เด็กมีชีพจรเร็วกว่า ส่วนช่วงของผู้ใหญ่ใช้ได้ตั้งแต่อายุราวสิบปีขึ้นไป:

ชีพจรปกติของคนอายุ 70 จึงเป็น 60–100 เท่ากับชีพจรปกติของคนอายุ 30 สิ่งที่เปลี่ยนไปในวัยผู้ใหญ่มีสองอย่าง คืออัตราการเต้นของหัวใจสูงสุดลดลง (ค่าประมาณที่ใช้กันคือ 220 ลบด้วยอายุของคุณ) และหัวใจใช้เวลานานขึ้นเล็กน้อยกว่าจะเร่งขึ้นและกลับมาสงบ ทั้งสองอย่างไม่ได้ขยับช่วงขณะพักที่ถือว่าสุขภาพดีเลย

ความดันชีพจร คือช่องว่างระหว่างค่าความดันโลหิตสองค่าของคุณ นั่นคือซิสโตลิกลบไดแอสโตลิก ที่ 120/80 มม.ปรอท จะได้ 40 และ 30–50 คือช่วงปกติที่ดีต่อสุขภาพในวัยหนุ่มสาวและวัยกลางคน

นี่คือตัวเลขเกี่ยวกับชีพจรที่เปลี่ยนไปตามอายุจริง ๆ เมื่อหลอดเลือดแดงแข็งขึ้น ความดันซิสโตลิกจะสูงขึ้นขณะที่ไดแอสโตลิกค่อย ๆ ลดลง ช่องว่างจึงกว้างขึ้น ในวัย 50 และ 60 ปี ค่าราว 40–55 ถือว่าพบได้ทั่วไป และหลังอายุ 70 ปี ความดันชีพจร 50–60 ก็พบได้บ่อย ช่องว่างที่อยู่เหนือประมาณ 60 มม.ปรอทอย่างต่อเนื่องในผู้สูงอายุสัมพันธ์กับหลอดเลือดแดงที่แข็งขึ้นและความเสี่ยงโรคหัวใจและหลอดเลือดที่สูงขึ้น ไม่ใช่เรื่องฉุกเฉิน แต่ควรนำไปให้แพทย์ดู โดยเฉพาะเมื่อมาพร้อมกับค่าที่อยู่ในช่วงสูงอยู่แล้ว

ช่องว่างที่แคบมาก (ต่ำกว่าประมาณ 25) มักสะท้อนเพียงว่าค่าซิสโตลิกต่ำ ส่วนช่องว่างที่แคบต่อเนื่องพร้อมอาการอ่อนเพลียหรือวิงเวียนก็ควรนำไปคุยกับแพทย์เช่นกัน

ทั้งสองค่าปรากฏด้วยกันบนหน้าจอเครื่องวัด แต่วัดคนละสิ่ง ความดันคือแรงที่กระทำต่อผนังหลอดเลือดแดง ส่วนชีพจรคือจำนวนครั้งที่หัวใจเต้นต่อนาที ค่าหนึ่งอาจปกติขณะที่อีกค่าไม่ปกติ คนที่ฟิตอาจมีชีพจรต่ำแต่ความดันสูง ความวิตกกังวลอาจทำให้ชีพจรพุ่งขึ้นขณะที่ความดันแทบไม่ขยับ ไม่มีค่าใดทำนายอีกค่าหนึ่งได้ จึงเป็นเหตุผลที่ชีพจรและความดันโลหิตมีคู่มือเต็มบทความของตัวเองบนเว็บไซต์นี้

ในชีวิตประจำวัน ตัวการที่พบบ่อยมีดังนี้:

• ความฟิต วิธีเดียวที่ทำให้ลดลงได้อย่างน่าเชื่อถือ การออกกำลังกายแบบแอโรบิกสม่ำเสมอทำให้ชีพจรขณะพักลดลงภายในไม่กี่สัปดาห์
• ไข้และความเจ็บป่วย เพิ่มประมาณ 10 ครั้งต่อทุก 1 องศาเซลเซียสที่ไข้สูงขึ้น
• ภาวะขาดน้ำและอากาศร้อน ปริมาตรเลือดน้อยลง หัวใจจึงเต้นเร็วขึ้น
• คาเฟอีนและนิโคติน ทั้งคู่ดันให้สูงขึ้นได้นานหลายชั่วโมง
• ความเครียด ความวิตกกังวล และการนอนไม่ดี ระบบประสาทซิมพาเทติกทำให้ชีพจรพื้นฐานค้างอยู่ในระดับสูง
• ยา ยากลุ่มเบต้าบล็อกเกอร์ทำให้ต่ำลง (ชีพจรขณะพัก 55 ขณะใช้ยานี้เป็นเรื่องที่คาดหมายได้) ส่วนยาลดน้ำมูกและยาพ่นสำหรับโรคหืดบางชนิดทำให้สูงขึ้น
• ไทรอยด์ ทำงานมากเกินไปทำให้สูงขึ้น ทำงานน้อยเกินไปทำให้ต่ำลง

ควรไปพบแพทย์โดยเร็วหากชีพจรขณะพักสูงกว่า 100 อย่างต่อเนื่อง ต่ำกว่า 50 พร้อมอาการวิงเวียนหรือเป็นลม หรือจังหวะการเต้นรู้สึกไม่สม่ำเสมอ เต้นรัว หรือเหมือนข้ามจังหวะ โดยเฉพาะเมื่อมีอาการเจ็บหน้าอกหรือหายใจไม่อิ่มร่วมด้วย ซึ่งถือเป็นภาวะฉุกเฉิน

ค่าชีพจรค่าเดียวแทบไม่ตอบอะไรเลย แต่แนวโน้มตอบได้มาก ทั้งการออกกำลังกายของคุณได้ผลหรือไม่ ยาขนาดใหม่ทำให้ร่างกายนิ่งขึ้นหรือยัง และเช้าที่ชีพจรเต้นเร็วเหล่านั้นเป็นรูปแบบหรือเป็นเรื่องบังเอิญ สมุดจดเก็บตัวเลขได้ก็จริง แต่การเฉลี่ยค่าทั้งเดือนหรือสังเกตว่าชีพจรของคุณสูงขึ้นสิบครั้งในวันที่นอนไม่ดี คือการคำนวณที่ไม่มีใครนั่งทำด้วยมือ

แอปบันทึกความดันโลหิตบันทึกชีพจรให้อัตโนมัติทุกครั้งที่วัด เพียงส่องกล้องไปที่เครื่องวัด แอปก็อ่านครบทั้งสามค่า จากนั้นแสดงกราฟชีพจรคู่กับความดันในช่วงเวลาใดก็ได้ คำนวณค่าเฉลี่ย และส่งออกเป็น PDF พร้อมนำไปให้แพทย์ดู ใช้ฟรี เป็นส่วนตัว ซิงก์ผ่าน iCloud และไม่ต้องสมัครบัญชี

คนที่ค้นหาเรื่องนี้มักคาดหวังตารางที่ช่วงค่าปกติขยับทุกสิบปีและแยกตามเพศ ไม่มีหน่วยงานสาธารณสุขใดเผยแพร่ตารางแบบนั้น เพราะหลักฐานไม่สนับสนุน 60–100 ครั้งต่อนาที คือช่วงปกติขณะพักสำหรับผู้ใหญ่ทุกช่วงอายุ ทั้งผู้หญิงและผู้ชายเหมือนกัน สิ่งที่การศึกษาในประชากรขนาดใหญ่แสดงให้เห็นคือความต่างเฉลี่ยเล็กน้อย — อัตราขณะพักของผู้หญิงสูงกว่าของผู้ชายอยู่ไม่กี่ครั้งต่อนาที ราว 2–7 ครั้งต่อนาทีแล้วแต่การศึกษาและช่วงอายุ ส่วนใหญ่เพราะหัวใจของผู้หญิงมีขนาดเล็กกว่าและสูบเลือดออกต่อครั้งได้น้อยกว่าเล็กน้อย

อ่านแบบใช้ได้จริง คือผู้หญิงอายุ 62 ปีที่ชีพจร 78 ครั้งต่อนาที กับผู้ชายอายุ 24 ปีที่ชีพจร 78 ครั้งต่อนาที ต่างก็ปกติทั้งคู่ เพศและอายุแทบไม่ขยับเส้นแบ่งเลย — ความฟิต ยา การนอน และความเครียด ขยับตัวเลขของคุณมากกว่ามาก นั่นคือเหตุผลที่แนวโน้มของตัวคุณเองมีค่ากว่าตารางใด ๆ

ตรงนี้แหละที่อายุมีผลจริง อัตราการเต้นของหัวใจสูงสุดของคุณ — ความเร็วสูงสุดที่หัวใจเต้นได้เมื่อออกแรงเต็มที่ — ลดลงราวหนึ่งครั้งต่อปี ค่าประมาณมาตรฐานคือ 220 ลบด้วยอายุของคุณ และสมาคมโรคหัวใจแห่งสหรัฐอเมริกาใช้ค่านี้สร้างโซนการออกกำลังกาย กิจกรรมระดับปานกลางอยู่ที่ 50–70% ของค่าสูงสุด และกิจกรรมระดับหนักอยู่ที่ 70–85%

ให้ถือว่าตัวเลขเหล่านี้เป็นแนวทาง ไม่ใช่ขีดจำกัด สูตร 220 ลบอายุมีส่วนเบี่ยงเบนมาตรฐานราว 10–12 ครั้งต่อนาที ดังนั้นค่าสูงสุดของคนอายุ 50 ปีที่สุขภาพดีจริง ๆ อาจเป็น 155 หรือ 185 ก็ได้ และถ้าคุณกินยากลุ่มเบต้าบล็อกเกอร์ ตารางทั้งตารางนี้ใช้ไม่ได้ — เพราะยาจำกัดอัตราการเต้นของหัวใจไว้โดยตั้งใจ ให้กำหนดจังหวะการออกกำลังกายจากความรู้สึกว่าหนักแค่ไหนแทน

มีสองช่วงเวลาที่บอกเรื่องหัวใจของคุณได้มากกว่าค่าที่วัดตอนนั่งอยู่กลางวัน และอุปกรณ์สวมใส่ทำให้เห็นทั้งสองอย่างได้ง่ายขึ้น

อัตราการเต้นของหัวใจขณะหลับจะต่ำกว่าอัตราขณะพักตอนตื่น เพราะระบบประสาทพาราซิมพาเทติกเข้ามาทำงาน โดยทั่วไปลงมาอยู่ในช่วง 40–60 ครั้งต่อนาที ในผู้ใหญ่สุขภาพดี และต่ำกว่านั้นอีกในนักกีฬาประเภททนทานที่ผ่านการฝึก การลดลงนั้นเป็นเรื่องปกติและคาดหมายได้ สิ่งที่ควรสังเกตคืออัตราขณะหลับที่ไม่ยอมลดลงอีกต่อไป เพราะการเจ็บป่วย การดื่มแอลกอฮอล์ตอนดึก การฝึกหนัก ไข้ และการนอนไม่ดี ล้วนทำให้มันแบนราบ อัตราตอนกลางคืนที่สูงกว่าอัตราขณะพักตอนกลางวันอย่างต่อเนื่องควรแจ้งให้แพทย์ทราบ

การฟื้นตัวหลังออกกำลังกายคืออีกสัญญาณหนึ่ง เมื่อคุณหยุดออกกำลังกาย ชีพจรควรลดลงอย่างรวดเร็วในนาทีแรก โดยทั่วไปถือว่าการลดลงมากกว่าราว 12 ครั้งภายในหนึ่งนาทีนั้นเป็นปกติ ส่วนการลดลงอย่างเชื่องช้าสัมพันธ์กับผลลัพธ์ทางหัวใจและหลอดเลือดที่แย่กว่าในงานวิจัยระยะยาว ความฟิตที่ดีขึ้นจะปรากฏตรงนี้ก่อนจะปรากฏในอัตราขณะพักของคุณ

ถ้าคุณใช้เครื่องวัดแบบปลอกแขนแทนอุปกรณ์สวมใส่ คุณจะเก็บข้อมูลทั้งสองอย่างนี้โดยตรงไม่ได้ — แต่คุณประมาณการฟื้นตัวได้ด้วยการวัดทันทีหลังเดินหนึ่งครั้งและวัดอีกครั้งในอีกห้านาทีต่อมา ขอเพียงจดไว้ว่าค่าเหล่านั้นวัดหลังออกกำลังกาย เพื่อไม่ให้ถูกนำไปเฉลี่ยรวมกับค่าพื้นฐานขณะพักของคุณ

ค่าชีพจรที่ผิดปกติส่วนใหญ่กลายเป็นเรื่องคาเฟอีน การนอนไม่ดีหนึ่งคืน เป็นหวัด หรือช่วงสิบนาทีที่วิตกกังวล ต่อไปนี้คือรูปแบบที่ไม่ควรรอดูเฉย ๆ

• สูงกว่า 100 ขณะพักอย่างต่อเนื่อง เป็นเวลาหลายวัน โดยไม่มีไข้หรือสาเหตุชัดเจน — โดยเฉพาะเมื่อมีน้ำหนักลด มือสั่น หรือทนความร้อนไม่ได้ ซึ่งชี้ไปที่ต่อมไทรอยด์
• ต่ำกว่า 50 ร่วมกับอาการ — เวียนศีรษะ เป็นลม หายใจไม่อิ่มผิดปกติ หรือเหนื่อยมากเมื่อออกแรงเพียงเล็กน้อย ส่วนค่าต่ำกว่า 50 ในนักกีฬาที่ผ่านการฝึกและรู้สึกสบายดีทุกอย่าง มักเป็นเพียงผลของความฟิต
• ชีพจรเต้นไม่สม่ำเสมอ — รู้สึกเหมือนหัวใจเต้นข้ามจังหวะ เต้นสับสน หรือไม่เท่ากันอย่างมาก หรือเครื่องวัดแจ้งเตือนจังหวะการเต้นผิดปกติซ้ำ ๆ ภาวะหัวใจห้องบนสั่นพลิ้วพบได้บ่อย มักไม่มีอาการ และรักษาได้เมื่อตรวจพบ
• ชีพจรเต้นเร็วขึ้นฉับพลันแล้วหยุดลงกะทันหัน โดยเฉพาะเมื่อมีอาการแน่นหน้าอกหรือรู้สึกจะเป็นลมร่วมด้วย

ให้โทรเรียกหน่วยฉุกเฉินหากชีพจรเต้นเร็วหรือไม่สม่ำเสมอร่วมกับอาการเจ็บหน้าอก หายใจลำบากรุนแรง เป็นลม หรืออ่อนแรงซีกใดซีกหนึ่งหรือพูดลำบาก

สิ่งที่ทำให้การพบแพทย์ได้ผลคือบันทึก ไม่ใช่ความทรงจำ ค่าที่วัดด้วยเครื่องวัดแบบปลอกแขนทุกครั้งจะเก็บชีพจรไว้คู่กับค่าความดัน ดังนั้นค่าที่วัดตลอดไม่กี่สัปดาห์ด้วยวิธีเดียวกันในเวลาเดียวกันของวัน จะให้อัตราขณะพักที่แพทย์เชื่อถือได้ — และแสดงให้เห็นว่า “หัวใจเต้นเร็วมาพักหนึ่งแล้ว” คือช่วงบ่ายที่เครียดไม่กี่ครั้ง หรือเป็นการเปลี่ยนแปลงของค่าพื้นฐานจริง ๆ